RSS

Category Archives: Ανδρέας Κάλβος

ΚΑΛΒΙΚΑ: Τρεις άγνωστες επιστολές του Ανδρέα Κάλβου

Ο φίλος ακάματος καλβιστής Σπύρος Ν. Παππάς είχε την ευγενική καλοσύνη να μας στείλει ηλεκτρονικώς τη νέα ερευνητική του εργασία για τον Κάλβο, που δημοσιεύθηκε στη Νέα Εστία (τεύχος 1887, Ιουνιος 2021). Τον ευχαριστούμε και τον συγχαίρουμε θερμότατα. Πρόκειται για την ανακάλυψη τριων αθησαύριστων επιστολών του Κάλβου, στα Αγγλικά, δημοσιευμένων στο Λονδίνο, στις αρχές της δεύτερης διαμονής του στην Αγγλία, το 1853. Με τις επιστολές αυτές ο ποιητής παρεμβαίνει σε μια μακρά και έντονη πολεμική σε αγγλικανικά θρησκευτικά έντυπα, με θέμα το Προσευχητάριο της Αγγλικανικής Εκκλησίας, που εκδόθηκε το 1839, μεταφρασμένο στα Ελληνικά από τον Νεόφυτο Βάμβα, σε συνεργασία με τον Χρήστο Νικολαΐδη Φιλαδελφέα, για λογαριασμό της “Εταιρείας για την Προώθηση Χριστιανικής Γνώσης” (“Sosiety for Promoting Christian Knowledge”, στο εξής SPCK), της οποίας ο Κάλβος, κατά την πρώτη περίοδο της διαμονής του στην Αγγλία, υπήρξε επίτιμο μέλος και συνεργάτης.

Η δημόσια αυτή αντιπαράθεση, που κράτησε τρεις περίπου μήνες και στην οποία έλαβαν μέρος 20 διαφορετικοί αλληλογράφοι, ξεκίνησε με επιστολή του Αιδεσιμότατου William Clementson, μαχητικότατου απολογητή του Προτεσταντισμού και φανατικού πολέμιου του Παπισμού, κορυφαίου στελέχους της “Εταιρείας Προτεσταντικής Μεταρρύθμισης” (“Protestant Reformation Sosiety”). Στην επιστολή αυτή, που δημοσιεύθηκε σε δυο εφημερίδες, ο Clementson εγκαλούσε την SPCK για κακή ποιότητα της νεοελληνικής μετάφρασης του Προσευχηταρίου, επικρίνοντας εντόνως την απόδοση της λέξης priest σε ιερεύς, που κατά τη γνώμη του εσήμαινε “θύτης”, πράγμα απαράδεκτο για τον Προτεσταντισμό, προτείνοντας ως πιο σωστή τη λέξη πρεσβύτερος.

Ο Κάλβος, που είχε μεταφράσει το Προσευχητάριο, το οποίο είχε εκδοθεί το 1820 και το 1826, και είχε ο ίδιος χρησιμοποιήσει την απόδοση του priest σε ιερεύς, λαβόντας γνώση της επιστολής του Clementson και κρίνοντας ότι θίγεται και η δική μετάφραση, με επιστολή του στον Αιδεσιμότατο δηλώνει ότι το ιερεύς δεν σημαίνει, σε καμιά περίπτωση, “θύτης”, επισυνάπτοντας κατάλογο με περίπου 50 συνώνυμα, με καταλληλότερο το ιερεύς για την απόδοση της λέξης priest. Η επιστολή παρέμεινε αναπάντητη, μολονότι ο Clementson δημοσιοποίησε λίγο αργότερα μια περίληψή της, κατά τον Κάλβο εσφαλμένη. Τότε ο ποιητής μας αποφασίζει να εμπλακεί δημοσίως στην αντιπαράθεση αυτή με επιστολή του προς τον εκδότη της St. James’s Chronicle, στην οποία επισυνάπτει αντίγραφο της προς τον Clementson επιστολής του, παρακαλώντας να δημοσιευθεί “προς δικαίωση της εντιμότητας του χαρακτήρα” του. Σημειωτέον ότι λόγω της σοβαρότητας του θέματος είχε ήδη πραγματοποιηθεί μια έκτακτη συνεδρίαση της SPCK στην οποία έλαβε μέρος ο Κάλβος , όπου υποστήριξε τη μετάφραση και έδωσε τις πληροφορίες και τις διευκρινίσεις που του ζητήθηκαν. Τα Πρακτικά της συνεδρίασης αυτής δόθηκαν αμέσως στη δημοσιότητα, προκαλώντας νέα παρέμβαση του Clementson, που θεώρησε ότι τα δηλωθεντα από τον “Δόκτορα Κάλβο” επιβεβαιώουν τις δικές του θέσεις. Η ακολουθήσασα τρίτη επιστολή του Κάλβου, επίσης στη St. James’s Chronicle ( 10 Δεκεμβρίου 1853), είναι εκτενέστερη. Σ’ αυτή ο ποιητής, επικαλούμενος ότι “ως Έλληνας και με επαρκή προσόντα” πρέπει να εκφέρει μια γνώμη πάνω στο θέμα της αναζωπυρωμένης, και με τη δική του συμμετοχή, αντιπαράθεσης, αντικρούει τα επιχειρήματα του Clementson, τονίζοντας ότι “ούτε θυσία υπάρχει {…} ούτε θυσιαστήριον”, και παραθέτοντας απόσπασμα από την Κατήχηση της Ελληνικής Εκκλησίας, ότι “ο θάνατος του Χριστού είναι η αληθής και μόνη θυσία”. Όσο για την αναίμακτον, την πνευματικήν θυσίαν και την μετουσίωσιν, “ας μην μπούμε”, λέει , “σε τέτοιες ατέρμονες αψιμαχίες”.

Η εμπλοκή του Κάλβου στη μεταφραστική και με δογματικές θρησκευτικές αποχρώσεις αντιπαράθεση, υπήρξε καταλυτική για τις θέσεις και επιδιώξεις του Clementson , σύμφωνα με τον ερευνητή μας, ο οποίος παρακολουθεί εκτενώς, βήμα προς βήμα, τα σχετικά δημοσιεύματα, σχολιάζοντάς τα και προσφέροντας λεπτομερή στοιχεία και πληροφορίες, βιβλιογραφικές και αρχειακές, που αποκαλύπτουν τα βαθύτερα κίνητρα της αντιπαράθεσης, και συγκεκριμένα την υπονόμευση του κύρους της SPCK. Η έρευνα αυτή του κ. Παππά επίσης διαφωτίζει περαιτέρω τη σχέση του Κάλβου με τον Αγγλικανικό Προτεσταντισμό, σχέση δογματικά ασαφή και μάλλον συγκυριακή ή χρησιμοθηρική. Και το κυριώτερο: στις επιστολές αυτές διακρίνεται σαφώς μια ελληνοκεντρική στάση του ποιητή, – “εθνική αυτοσυνειδησία” την ονομάζει ο ερευνητής.

Στο σημείο αυτό τερματίζουμε τη σύντομη και λειψή τούτη περίληψη και στη συνέχεια δίνουμε τον λόγο στον καλβιστή ερευνητή μας, επισυνάπτοντας με την συγκατάθεσή του, χάρη των αναγνωστών μας, το πλήρες κείμενο της μελέτης του, όπου παρατείθενται ολόκληρες οι επιστολές του Κάλβου, στο πρωτότυπο και σε μετάφραση. Για άλλη μια φορά ευχαριστούμε τον φίλο κ. Παππά για την ευγενική ενημέρωση του ιστολογίου μας και τον συγχαίρουμε θερμότατα για την νέα σημαντική προσφορά του στις καλβικές σπουδές.

 

Tags: , ,

ΚΑΛΒΙΚΑ: Ένα απρόσμενο επιστολικό τεκμήριο στα χαρτιά του Ανδρέα Κάλβου, στη συλλογή Ferrajoli της Βατικανής Βιβλιοθήκης*

*Μια νέα καλβική εργασία του ερευνητή κ. Σπύρου Ν. Παππά, που εμπλουτίζει τις καλβικές σπουδές. Τον συγχαίρουμε και τον ευχαριστούμε θερμά για την ενημέρωση.

(πηγή: περιοδικό ΝΕΑ ΕΥΘΥΝΗ, τεύχος 42-43, Ιούλιος – Δεκέμβριος 2018 )

 

ΚΑΛΒΙΚΑ: νέο βιβλίο του Λεύκιου Ζαφειρίου για τον Κάλβο

Ο γνωστός κύπριος λογοτέχνης και διακεκριμένος καλβιστής κ. Λεύκιος Ζαφειρίου είχε την ευγενική καλωσύνη να μου στείλει από τη Λευκωσία το νέο του βιβλίο για τον Ανδρέα Κάλβο. Το πήρα με συγκίνηση και χαρά. Τον ευχαριστώ από καρδιάς.

Έχουμε και άλλοτε αναφερθεί από το παρόν ιστολόγιο στον κ. Ζαφειρίου. Είναι ο ερευνητής που χρόνια τώρα εργάζεται μεθοδικά, με αφοσίωση και ανιδιοτέλεια, εκτός των ακαδημαϊκών φιλολογικών εργαστηρίων, για να μας δώσει την πραγματική εικόνα του βίου και του έργου του μεγάλου Ζακύνθιου υπερόριου, του ποιητή Ανδρέα Κάλβου, εικόνα που δυστυχώς έχουμε παραλάβει εν πολλοίς παραμορφωμένη – και δεν αναφέρομαι στο πλήθος των φαντασιακών προσωπογραφιών του.

Ο Λεύκιος, θυμίζω, ήδη μας έχει δώσει ένα σπουδαίο βιβλίο, Ο ΒΙΟΣ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΑΝΔΡΕΑ ΚΑΛΒΟΥ (Μεταίχμιο, 2006), για το οποίο τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών. Σε αυτό παρακολουθεί, βήμα προς βήμα τον Ανδρέα Κάλβο, παραθέτοντας χρονολογικά βιοεργογραφικές λεπτομέρειες, πολλές από τις οποίες ο ίδιος με την ερευνητική του δραστηριότητα έφερε στο φως. Και η σπουδαιότερη, την οποία και παραθέτει, είναι το πρώτο ποιητικό πόνημα του Ανδρέα Κάλβου, η Ωδή “Ελπίς Πατρίδος”, τυπωμένο στο Λονδίνο το 1819, το οποίο τύχη αγαθή ανακάλυψε ο Ζαφειρίου το 2003 στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Γλασκώβης, βιβλιοδετημένο, μαζί με άλλα άσχετα έντυπα, κατά την συνήθεια εκείνης της εποχής. Πρόκειται για την σημαντικότερη και πιο πολύτιμη ανακάλυψη στο πλαίσιο των καλβικών σπουδών τα τελευταία χρόνια. Είναι το πρώτο γνωστό ποιητικό κείμενο του Κάλβου στα ελληνικά, κείμενο προεπαναστατικό, δηλαδή πριν από την έναρξη της Επανάστασης του 1821. Που σημαίνει οτι ο πατριωτισμός του Κάλβου και η απόφασή του να στραφεί ολοκληρωτικά στα ελληνικά, εγκαταλείποντας την μέχρι τότε διόλου αμελητέα συγγραφική δραστηριοτητά του στα ιταλικά, είναι προγενέστερος του απελευθωρωτικού αγώνα του ελληνικού έθνους.

Στα περιεχόμενα του νέου βιβλίου του Ζαφειρίου, το οποίο προλογίζει αριστοτεχνικά και με καίριες παρατηρήσεις ο κριτικός κ. Αλέξης Ζήρας – πρόλογος που αξίζει να προσέξουν οι καλβιστές -, έχουμε τα εξής κεφάλαια: Σημείωμα του συγγραφέα, σ. 21, Το ιστορικό της έκδοσης της Αλληλογραφίας και η σημασία της, σ. 23, Επισημάνσεις στην Αλληλογραφία , σ.33, Διορθώσεις και παρατηρήσεις στην Αλληλογραφία, σ. 81, Βιβλιογραφικές συμπληρώσεις στην Αλληλογραφία, σ. 97, Σολωμός – Κάλβος, σ. 107, Νέα στοιχεία από έρευνα ((Ιούλιος 2008 – Οκτώβριος 2018), σ. 121, Καταληκτικά σχόλια για μια νέα βιογραφία του Κάλβου, σ. 133, κλπ.

Τα όσα παραθέτει εδώ ο Ζαφειρίου, οι επισημάνσεις, οι διορθώσεις, οι παρατηρήσεις, οι βιβλιογραφικές συμπληρώσεις και τα σχόλια, είναι από κάθε άποψη πολύτιμα. Ιδιαίτερα αναζωπηρούν το ένδιαφέρον μας για την Αλληλογραφία , το Επιστολάριο δηλαδή του Κάλβου, της μνημιώδους δίτομης έκδοσης του Μουσείου Μπενάκη (Αθήνα, 2014), που πραγματοποιήθηκε “με τη συνεργασία του ΛΕΥΚΙΟΥ ΖΑΦΕΙΡΙΟΥ”, όπως αναφέρεται στο εξώφυλλο. Συνεργασία όμως που περιελάμβανε την επιμέλεια της συγκέντρωσης. ταξινόμησης και μετάφρασης των επιστολών και σημειωμάτων, καθώς και την σύνταξη σχολίων και βιοεργογραφικών λεπτομερειών, αλλά και στοιχείων προερχομένων από την δική του καρποφόρο έρευνα.

Η Αλληλογραφία , παρά τα μεγάλα χρονικά κενά, που έχουμε επισημάνει σε προηγούμενο ποστ στο παρόν ιστολόγιο, πράγματι “αποτελεί σήμερα τη σημαντικότερη πηγή για τη βιογραφία του ποιητή”, όπως σωστά παρατηρεί ο συγγραφέας, στο κεφάλαιο “Καταληκτικά σχόλια για μια νέα βιογραφία του Κάλβου”. Σε αυτό υποδεικνύει μεταξύ άλλων που πρέπει να στηριχτεί μια τέτοια βιογραφία: “σε τεκμηριωμένες πληροφορίες” και ” επιστροφή σε μια αισθαντική ανάγνωση του δημιουργικότερου έργου του ποιητή, που είναι η ελληνόγλωσση ποίησή του, οι Ωδές“.

Από το ζακυνθινό αυτό ιστολόγιο εκφράζουμε τα θερμά συγχαρητήριά μας στον κ. Ζαφειρίου για την συνεχιζόμενη καρποφόρο προσφορά του στις καλβικές σπουδές και ευχόμαστε να είναι αυτός, ως ο μόνος ίσως σήμερα αρμόδιος, που θα μας δώσει την τεκμηριωμένη, λειτουργική και χωρίς εξάρσεις λογιοσύνης και ακαδημαϊκής οίησης , νέα βιογραφία του Κάλβου, ώστε να ενσωματωθεί ο Ζακύνθιος, όπως του αξίζει, στους κόλπους της ελληνικής κοινοπολιτείας.

σ.α.

 

Tags: , ,

ΚΑΛΒΙΚΑ

Επανερχόμαστε μετά χαράς στην ανακάλυψη του άγνωστου ποιήματος του Ανδρέα Κάλβου από τον καλβιστή κ. Σπύρο Ν. Παππά, αναρτώντας το σχετικό κείμενο, τη μετάφραση και τον σχολιασμό του ερευνητή, μετά τη σημερινή δημοσίευση στο τεύχος αριθ. 104, του Μαρτίου, τ της ATHENS REVIEW. Τα θερμά μας συγχαρητήρια για άλλη μια φορά στον κ. Παππά.

 

Tags: , ,

ΑΝΔΡΕΑΣ ΚΑΛΒΟΣ. Αλληλογραφία

ANDREAS KALVOS - Allilografia

Ο ευγενικός και αγαπημένος φίλος Γιώργος Βλαχάβας, μου έστειλε προχθές από την Αθήνα ένα απρόσμενο δώρο: την δίτομη Αλληλογραφία του Ανδρέα Κάλβου, που εκδόθηκε από το Μουσείο Μπενάκη. Η συγκίνησή μου, όταν πήρα στα χέρια μου την πολύτιμη αυτή έκδοση, ήταν βαθειά και ανείπωτη. Επιτέλους, ήταν καιρός! Mετά την έκδοση της Αλληλογραφίας του Διονυσίου Σολωμού από τον Λίνο Πολίτη και το μνημειώδες 10τομο EPISTOLARIO του Ούγου Φώσκολου, με τις 3000 και πλέον επιστολές του, από τον FELICE LE MONNIER , ήταν σκανδαλώδες να μην έχει γίνει ακόμη η  συγκέντρωση και έκδοση της Αλληλογραφίας του τρίτου αστέρος του ζακυνθινού ποιητικού στερεώματος, του Κάλβου. Είναι λοιπόν ευτυχέστατο γεγονός που το Μουσείο Μπενάκη ήλθε να εκπληρώσει το μεγάλο αυτό χρέος, με άξιους πρωτεργάτες τον Δημήτρη Αρβανιτάκη και τον Λεύκιο Ζαφειρίου. 

Οι δύο αυτοί τόμοι της Αλληλογραφίας, (που σημειωτέον εκδόθηκαν χάρη στη χορηγία του Ντίνου Μαρτίνου) περιλαμβάνουν συνολικά 388 επιστολές και σημειώματα, από και προς τον Κάλβο, 314 χρονολογημένες και 74 αχρονολόγητες, που καλύπτουν την περίοδο 1813-1869. Οι επιστολές του ίδιου του Κάλβου  είναι, αν μέτρησα σωστά, 53 χρονολογημένες και μία αχρονολόγητη. Δυστυχώς, όπως και στην περίπτωση του Σολωμού, ο αριθμός των γραμμένων στα Ελληνικά επιστολών δεν ξεπερνά  τα δάχτυλα του ενός χεριού. Και είναι κρίμα,  γιατί  τούτο δεν μας επιτρέπει να έχουμε μια πληρέστερη   γνώση για το πώς χειριζόταν ο Κάλβος την Ελληνική γλώσσα. Με ποιούς αλήθεια ο ποιητής αλληλογραφεί στα Ελληνικά; Μα με φιλέλληνες: τον Guilford και τον Monk.

 

Οι προς τον Κάλβο επιστολές  είναι πενταπλάσιες των δικών του. Τούτο σημαίνει ότι έχουμε μεγάλα κενά, επιστολικά αλλά και χρονικά. Αξίζει να αναφερθεί εδώ χρονολογικά ο αριθμός των επιστολών του Κάλβου από τους τόπους διαμονής του. Έχουμε λοιπόν:

1 Οκτωβρίου 1813 – 6 Ιουλίου 1816: οκτώ επιστολές, από την Φλωρεντία, το Fiesole,  το Μιλάνο, το Hottingen και την Ζυρίχη.

19 Σεπτεμβρίου 1816 – 18 Ιουλίου 1820: είκοσι επιστολές από το Λονδίνο.

26 Δεκεμβρίου 1821 – 21 Αυγούστου 1823: τρεις επιστολές από την Γενεύη.

3 Μαρτίου 1825 – 29 Μαϊου 1826: έξι επιστολές από το Παρίσι.

6 Αυγούστου 1827 – 28 Απριλίου 1841: δεκατρείς επιστολές από την Κέρκυρα. Εννιά από αυτές προς τον ίδιο αποδέκτη: τον Γεώργιο Θεριανό.

Νοέμβριος 1853: μία επιστολή από το Λονδίνο.

28 Ιουλίου 1855: μία επιστολή από το Στράφορντ.

τέλη Οκτωβρίου 1869: μία επιστολή από το Λάουθ.

Η πενιχρότατη αυτή “συγκομιδή” επιστολών των τελευταίων τριάντα χρόνων της ζωής του ποιητή  είναι απογοητευτική,  αλλά βέβαια δεν σημαίνει ότι ο Κάλβος είχε πάψει να αλληλογραφεί. Ας ελπίσουμε ότι ο ζήλος των νέων καλβιστών θα αναστρέψει αυτή την εικόνα. Υπάρχει νομίζω ακόμη ανεξάντλητο πεδίο έρευνας, κυρίως στην Αγγλία… 

Κάποιες από  τις επιστολές του corpus λανθάνουν ή έχουν χαθεί και άλλες δημοσιεύονται για πρώτη φορά, αν και  ήταν γνωστή η ύπαρξή τους προ δεκαετιών. Πλήθος από τις προς Κάλβον επιστολές παραμένουν  “αναπάντητες”, δηλαδή οι δικές του δεν έχουν σωθεί. Απόδειξη η μεγάλη δυσαναλογία μεταξύ των ΑΠΟ και ΠΡΟΣ τον Κάλβο επιστολών, γενικά αλλά και στις περιπτώσεις συγκεκριμένων επιστολογράφων, όπως της  Susan Fortune Ridout (34 έναντι 3), ή  του John Lee (20 έναντι μίας). Συνεπώς, ουδόλως μπορεί να θεωρηθεί ότι έχουμε “τελειώσει” με το επιστολάριο του  Ανδρέα Κάλβου.

Οι επιστολές δημοσιεύονται στο πρωτότυπο και σε μετάφραση, στα Ελληνικά, και ακολουθούν τα σχόλια και οι παρατηρήσεις του επιμελητή της έκδοσης… Στον πρώτο τόμο της Αλληλογραφίας, που καλύπτει την περίοδο 1813 – 1819,  προτάσσεται πολυσέλιδη Εισαγωγή του Δημήτρη Αρβανιτάκη.

σ.α

 

 

 

 

Tags: , ,

 
%d bloggers like this: